فصل يك جمعيّت - نژاد - ويژگىهاى اخلاقى مردم - روابط اجتماعى - دادرسى شهر بيرجند كه امروز پيرامون يكصد و سى هزار نفر جمعيّت دارد « 1 » در آغاز سدهء چهاردهم خورشيدى و چند دهه پيش و پس از آن به اختلاف روايات حدود پانزده تا بيست هزار جمعيّت داشته است . ميرزا خانلر خان اعتصام الملك در سفرنامهء خود جزء يادداشت‌هاى روز جمعه هجدهم جمادى الاولى سال 1294 هجرى قمرى ( برابر با خرداد 1256 خورشيدى ) مىنويسد : « . . . عصر بيرون رفتم بر سر تلّى كه در وسط شهر بيرجند است تماشاى شهر كردم ، اگرچه آباد جايى است ، به‌قدر پنج‌هزار خانه دارد ولى به وضع دهات . . . » « 2 » كه اگر ساكنان هر خانه را به‌طور متوسط سه تا چهار نفر به‌شمار آوريم جمعيّت شهر را در آن زمان مىتوان پانزده تا بيست‌هزار نفر برآورد كرد . استاد دكتر محمّد حسن گنجى در مقالهء محققّانهء خود در « ايرانيكا » مىنويسد : « . . . بليو « 3 » ( 1874 ) و گلد اسميت « 4 » ( ج 1 ص 336 ) از جمعيّت پانزده‌هزار نفرى آن در سال‌هاى 1870 و ييت « 5 » ( 1900 ص 69 ) از جمعيّت حدود بيست و پنج هزار نفرى آن در اواخر قرن نوزدهم سخن مىگويند . استراتيل ساور « 6 » ( 1950 ) در سال 1932 رقم چهل‌هزار نفر را ذكر مىكند كه احتمالا خيلى بيش از واقعيّت است . بعد از آن شهر براى يك دهه به دليل خشك‌سالىها و مهاجرت‌ها دستخوش كاهش جمعيّت شد ( گنجى 1327 ) امّا به زودى احيا

--> ( 1 ) . طبق گزارش مركز آمار ايران در سرشمارى عمومى سال 1375 جمعيّت شهر بيرجند 127608 نفر بوده است نك : « نتايج تفصيلى سرشمارى عمومى نفوس و مسكن كلّ كشور » . ص 77 . ( 2 ) . اعتصام الملك . ميرزا خانلر خان . « سفرنامه » . ص 189 . ( 3 ) . Belew ( 4 ) . Goldsmit ( 5 ) . Yate ( 6 ) . Stratil Sawer